1. కాండం తొలుచు పురుగు Scientific Name  : Chilo pertellus

మొక్కజొన్నను ఆశించే పురుగులలో ఇది ప్రధానమైన పురుగు. దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలలోను  ఇది ఆశిస్తుంది. వానా కాలంలో ఎక్కువగా వస్తుంది. ఏడాదిలో రెండు జీవిత చక్రాలను పూర్తి చేసుకుంటుంది. ప్రాంతం, పంటల సంఖ్య, ఆశించడానికి అనువుగా ఉన్న ఇతర పంటలను బట్టి ఇది ఆధారపడి ఉంటుంది.   జూన్ – అక్టోబర్ మధ్య కాలంలో వస్తుంది.   మొక్క జొన్నతో పాటు జొన్న, చిరు  ధాన్యాలు, గడ్డి జాతి మొక్కలను ఆశిస్తుంది.    

గుడ్ల నుంచి బయటకు వచ్చిన పిల్ల పురుగులు లేత మొక్క ఆకులని తింటూ, మెల్లగా కాండం లోకి చొచ్చుకు పోతుంది. పిల్ల పురుగు వల్ల దెబ్బ తిన్న లేత ఆకులపై చిన్న చిన్న  రంద్రాలు కనపడతాయి.  పురుగులు పెద్దవైన కొద్దీ ఈ రంధ్రాలు పెద్దవి అవుతాయి. పురుగు తీవ్రత ఎక్కువ ఉన్నప్పుడు మొక్కలో మధ్యలో ఉండే లేత భాగాలు ఎండి పోతాయి. ఈ స్థాయిలో దెబ్బతిన్న  మొక్కల ఆకులపై దెబ్బ తిన్న గుర్తులేమి కనపడవు. కానీ మొక్క ఎదుగుదల ఆగిపోతుంది. పూత రాకుండా ఉంటుంది. పిల్ల పురుగులు లేత కాయలను, పిందెలను కూడా పాడుచేస్తాయి. మొక్క జొన్న పంటను బాగా దెబ్బే తీసే పురుగు ఇది. పురుగు సోకినప్పుడు ఒక్కోసారి పంట నష్టం 70 – 75 శాతం వరకు ఉంటుంది. 
పురుగు సోకిన మొక్క కాండం వడలి ఎండిపోయినట్టు ఉంటుంది. కాండం తొలుచుకుని వెళ్ళిన పిల్ల పురుగు కాండం లోపలి భాగాలను తినేస్తుంది. పురుగు చేసిన రంద్రాలు కాండం కణుపుల దగ్గర స్పష్టంగా కనపడతాయి. చిన్న లార్వాలు ఆకుల పై భాగాన్ని తినేయడం వల్ల ఆకులపై కూడా రంద్రాలు ఏర్పడతాయి. పురుగు సోకిన కాండంలో తొలిచిన భాగాలలో పురుగు అటూ ఇటూ తిరుగుతూ ఉంటుంది.

మొక్కలో  పాడయ్యే భాగాలు
ఆకులు, కాండం

పురుగు జీవిత చక్రం
గుడ్డు దశ :
మొక్క మొలకెత్తిన 10-25 రోజుల లోపుల, ఆకుల కింది భాగంలో తల్లి పురుగు  గుడ్లు పెడుతుంది. ఉష్ణోగ్రతను బట్టి వారం, 10 రోజుల లోపుల ఇవి పొదగబడతాయి.  
పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
గుడ్ల నుంచి బయటకు వచ్చిన పిల్ల పురుగులు ఆకుల పైకి ఎగబాకి ఆకుల ముడతలలోనికి చొచ్చుకుపోతాయి.  ఈ ముదతలలోనే ఆకు ఉపరితలాన్ని తింటూ బతుకుతుంది. ఎదిగే క్రమంలో ఇవి మెల్ల మెల్లగా లేత కాండం మధ్య భాగం లోకి, చివరకు కాండంలోకి చొచ్చుకుపోతాయి. పైకి, కిందకు తిరుగుతూ కణుపుల దగ్గర కాండంలోకి చొచ్చుకుపోతాయి. మొత్తంగా 28-౩5 రోజుల లోపల పిల్ల పురుగు జీవిత చక్రం పూర్తీ చేసుకుంటుంది.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
ఈ దశలో 8-1- రోజుల పాటు గడుపుతుంది.
తల్లి పురుగు
గుడ్లు పెట్టడానికి  మొక్కలోని వంపులు, ముడతలు వంటి స్థలాలను చూసుకుంటుంది.  

	పురుగును గుర్తించడం గుడ్డు దశ : గుడ్లు  గుండ్రంగా, గుంపులుగా, ఒత్తబడినట్టు    ఉంటాయి.  తల్లి పురుగు 100 నుంచి 160 గుడ్లు పెడుతుంది. ఆకుల కింద భాగంలో ఇవి కనపడతాయి. అప్పుడప్పుడు కాండం మధ్య భాగంలో కూడా కనపడతాయి

పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
పిల్ల పురుగులు ముదురు గులాబి రంగులో ఉంటాయి. వెనుక భాగంలో గుంపులు గుంపులుగా నల్లటి మచ్చలు కనపడతాయి. తల భాగం గోధుమ రంగులో ఉంటుంది. పూర్తిగా పెరిగిన పిల్ల పురుగులు 25 మిల్లి  మీటర్ల పొడవు ఉంటాయి.

కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
కాండం లోని  చిన్న రంధ్రంలో ఈ దశను గడుపుతుంది. ఈ దశలో -1- రోజుల పాటు ఉంటుంది.
తల్లి పురుగు
రెక్కల పురుగు 20-౩0  మిల్లి  మీటర్ల రెక్కల నిడివి కలిగి ఉంటుంది. ఆడ పురుగుల కంటే మగ పురుగులు చిన్నగా, ఒకింత నల్లగా ఉంటాయి.  మగ పురుగు ముందు రెక్కలు లేత గోధుమ రంగులో ఉంటాయి. ఆడ పురుగు ముందు రెక్కలు ఇంకా లేత రంగులో ఉంటాయి. వెనుక రెక్కలు దాదాపు తెలుపు రంగులో ఉంటాయి.

పురుగు నియంత్రణ – నివారణ  పద్దతులు

• రసాయన పద్దతులు
• మొలకెత్తిన 10 రోజుల  తరువాత 750 మిల్లి లీటర్ల ఎండో సల్ఫాన్ (0.1&)ని 250 లీటర్ల నీటిలో కలిపి పిచికారి చేయడం
• మొలకెత్తిన 10 – 12 రోజుల  తరువాత, లీటరు నీటికి ఒకటి లేదా ఒకటిన్నర మిల్లి లీటర్ల క్లోరో ఫైరోఫాస్ కలిపి చల్లడం
• ఈ కింది పురుగు మందులలో దేనినైనా ఒకదాన్ని ఇసుకతో కలిపి చల్లడం (50 కిలోలు)
• 8 కిలోల ఫోరేట్ 10 జి.బి., 17 కిలోల కార్బో ఫ్యురాన్  ౩జి, కార్బారిల్ + 20 కిలోల లిండెన్
• కిలో కార్బారిల్ 50 డబ్ల్యు పి (500 లీటర్ల నీటికి కలిపి చల్లడం)

• జీవ పద్దతులు
• అంతర పంటగా  బొబ్బర్లు (4:1 వరుసల నిష్పత్తిలో)
• దీపపు ఎరలు  (రెక్కల పురుగుల్ని ఆకర్షించడానికి)
• పంట అవశేషాలను కాల్చి వేయడం
• మొలకెత్తిన 10 రోజుల  తరువాత, హెక్టారుకు 8 ట్రైకో కార్డులను వదలడం (ట్రైకో గామా చిలోనిస్)
• మిత్ర పురుగులు (ట్రైకో గామా ఎస్ పి పి గుడ్లని చంపివేస్తుంది. పిల్ల పురుగులను అఫాంటేలేస్ ఫెవిపెస్, ట్రైకో గామా చిలోనిస్ అదుపు చేస్తాయి.)

లక్షణాలు
గుడ్ల నుంచి బయటకు వచ్చిన పిల్ల పురుగులు గుంపులు గుంపులుగా ఆకుల కింది భాగంలో ఉండి, కాండాన్ని తొలుచుకుని తింటూ ఉంటాయి. ఆకుల కింది భాగంలోని పదార్థాన్ని కూడా తినేస్తాయి.  కొంచెం పెరిగిన తరువాత, కొన్ని పిల్ల పురుగులు పక్కనున్న మొక్కల  ఆకులని ఆశ్రయిస్తాయి. మరికొన్ని పిల్ల పురుగులు అదే మొక్క కాండాన్ని తొలుచుకుని లోపలికి పోతాయి.
ఆకుల మీద గుండ్రంగా కాకుండా, రకరకాల ఆకారాలలో రంధ్రాలు ఏర్పడతాయి. పిల్ల పురుగులు మొక్క ప్రధాన భాగంలోనికి వెళ్ళినప్పుడు ఎదుగుదల ఆగిపోతుంది. అప్పుడప్పుడు కాండం కింది కణుపుల దగ్గర వలయాకారపు చిల్లులు కనపడతాయి.  పురుగు తీవ్రత ఎక్కువగా ఉంటే, ఒక్కోసారి కాండం విరిగిపోతుంది. 

మొక్కలో  పాడయ్యే భాగాలు

కాండం, ఆకులు

పురుగు జీవిత చక్రం
గుడ్డు దశ :
రెండు నుంచి మూడు వారాల వయస్సు ఉన్న లేత మొక్క కింది ఆకుల పొరలలో తల్లి పురుగు గుడ్లు  పెడుతుంది. 2 – ౩ వరుసలలో 80 నుంచి ౩౦౦ గుడ్ల వరకు ఉంటాయి. పొదగడానికి సమయం దగ్గర పడుతున్న కొద్దీ గుడ్లు గోధుమ లేదా ముదురు బూడిద రంగులోకి మారతాయి. వారం లోపల గుడ్ల నుంచి పిల్లలు బయటికి వస్తాయి.

	గుడ్ల నుంచి వచ్చిన పిల్ల పురుగులు మొక్క అడుగు భాగానికి చేరి అక్కడ కాండాన్ని పాడు చేస్తాయి. కాండం లోపలికి తొలుచుకి వెళ్లి, దాన్ని గుల్లగా మార్చేస్తాయి.  25- ౩5 రోజుల లోపుల పెరుగుతాయి. ఈ లోపే చాలా మొలకలను పాడు చేస్తాయి.
	కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ: ఈ దశ కాండం లోపలే గడుపుతుంది. ఒక్కోసారి బయట కూడా అంటే ఆకుల పొరలలో లేదా కాండంలోని ఇతర కనపడని  భాగాలలో కూడా ఉంటుంది.

	రెక్కల పురుగు రెక్కల పురుగు ఎక్కువగా రాత్రి పూట తిరుగుతుంది.  ఆకుల క్రింది భాగాలలో గుడ్లు పెడుతుంది.

పురుగును గుర్తించడం

   గుడ్డు దశ :
గుడ్ల పసుపు రంగులో ఉంటాయి. ఆకుల కింది భాగపు ఉపరితలంలో ఒకటి నుంచి మూడు వరుసలలో ముత్యపు రాళ్ళ మాదిరి కనపడతాయి.

పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
గుడ్ల నుంచి వచ్చిన పిల్ల పురుగులు గులాబీ లేదా ముదురు గులాబీ రంగులో ఉంటాయి. పురుగు పక్క భాగాలు దళసరిగా, నునుపుగా ఉంటాయి. శరీరం గుండ్రంగా, తల ఎరుపు గోధుమ రంగులో ఉంటుంది.  మొత్తంగా 25 మిల్లి మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
పైన గూడు వంటిది ఏమి ఉండదు.  18 మిల్లి మీటర్ల పొడవు ఉంటుంది.  ముదురు గోధుమ రంగు శరీరంతో తల దగ్గర ఎరుపు నీలం కలిసిన రీతిలో వంకాయ రంగు మచ్చని కలిగి ఉంటుంది. 
రెక్కల పురుగు
రెక్కల పురుగులు లావుగా ఉండి, వేగంగా తిరుగుతూ ఉంటాయి. ౩.5 సెంటి మీటర్ల రెక్కల నిడివి ఉంటుంది. రెక్కలు గడ్డి మాదిరిగా ఉండి, పైన వెంట్రుకలను కలిగి ఉంటాయి. ముందు రెక్కల మీద మధ్యలో ముదురు గోధుమ చార  ఉంటుంది.  వెనుక రెక్కల మీద ఎలాంటి మచ్చలు ఉండవు. మబ్బు పట్టిన తెలుపు రంగులో ఉంటాయి.

పురుగు నియంత్రణ – నివారణ  పద్దతులు

• రసాయన పద్దతులు

• విత్తన శుద్ధి (కిలో విత్తనాలకు 2.5 గ్రాముల కార్బోఫ్యురాన్ 40 ఎఫ్ కలిపి శుద్ధి చేయాలి)
• ప్రతి 20 రోజులకు ఒకసారి, ఫోసాలోనేబ్ ౩5% ఇ.సి. మందును  చల్లాలి.
• విత్తనం మొలకెత్తిన 10 రోజుల తరువాత 250 లీటర్ల నీటిలో 700 మిల్లి లీటర్ల ఎండోసల్ఫాన్ (౩5 ఇ.సి. - (0.1%) మందును కలిపి చల్లాలి.

• జీవ పద్దతులు

• పంట అవశేషాలను, పురుగు సోకిన భాగాలను కాల్చివేయడం
• అంతర పంటలు  (మొక్క జొన్న, సోయా బీన్, ఇతర పప్పు ధాన్యపు పంటలు)
• రోగ నిరోధక వంగడాలని వాడడం
• పరాన్న జీవులతో  జీవ నియంత్రణ (ట్రైకో గామా)
• సహజ శత్రువులను ప్రోత్సహించడం    

• కాయ తొలుచు పురుగు Scientific Name  :  Helicoverpa armigera

పత్తి, పప్పు ధాన్యపు పంటలు, మొక్క జొన్న, టమాట, వేరు శనగ  పంటలను ఆశిస్తుంది.  

లక్షణాలు
పిల్ల పురుగులు గింజలను, సిల్క్ ను తినేస్తాయి.  సిల్క్ మీద ఉన్న గుడ్ల నుంచి వచ్చిన పిల్ల పురుగులు పిందెలలోకి పోయి గింజలని తినేస్తాయి.

మొక్కలో  పాడయ్యే భాగాలు
పిందెలు, గింజలు

పురుగు జీవిత చక్రం
గుడ్డు దశ :
ఆయా మొక్కల  ఉపరితల భాగాలలో తల్లి పురుగు గుడ్లు పెడుతుంది.  ఒక తల్లి పురుగు దాదాపు 500 గుడ్ల వరకు పెడుతుంది. 4-5 రోజులలో ఇవి పొదగబడతాయి. గుడ్లు గుండ్రని ఆకారంలో, తెలుపు నుంచి  ఆకుపచ్చ రంగులో కనపడతాయి. మైక్రో స్కోప్లో చూస్తే, గుడ్లకు అంచులు కూడా కనపడతాయి.
పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
గుడ్ల నుంచి 4-5 రోజులలో పిల్ల పురుగులు బయటికి వస్తాయి. సీజన్, ఆహార లభ్యత బట్టి ఈ  పిల్ల పురుగులు  14 నుంచి 20 రోజుల పాటు బతుకుతాయి. ఈ కాలంలో 6 రకాలుగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
మొక్క అడుగు భాగంలోకానీ, అక్కడ ఉన్న చెత్తలో కానీ,  లేదా నేలలో కానీ ఈ దశను గడుపుతుంది.  మొత్తంగా 10 నుంచి 15 రోజుల పాటు ఈ దశలో  ఉంటుంది.
తల్లి పురుగు
ఈ దశలో పురుగు ఆహారం తినదు. 6 నుంచి 8 రోజుల పాటు బతుకుతుంది. మగ పురుగుతో కలిసిన తరువాత ఆడ పురుగు గుడ్లు పెడుతుంది. 

పురుగును గుర్తించడం
గుడ్డు దశ :
గుడ్లు గుండ్రంగా ఉంటాయి. ముదురు తెలుపు రంగులో ఉంటాయి. విడివిడిగానే ఉంటాయి.
పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
పిల్ల పురుగులు ఆకు పచ్చ నుంచి గోధుమ రంగులో ఉంటాయి. శరీరం మీద ముదురు గోధుమ చారలతొ పాటు నిలువుగా తెల్లని గీతలి ఉంటాయి.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
ఈ దశలో గోధుమ రంగులో కనపడుతుంది. నేలలో కానీ, ఆకుల మధ్య కానీ, మొగ్గలలో కానీ , కింద ఉన్న  పంట చెత్తలో కానీ ఉంటుంది.

రెక్కల పురుగు:  
రెక్కల పురుగు లేత గోధుమ, పసుపు రంగులో ఉంటుంది. చూడడానికి లావుగా కనపదుతుంది. ముందు రెక్కలు  ఆలివ్ గ్రీన్ కలర్ లేదా  లేత గోధుమ రంగులో  ఉంటాయి. మధ్యలో గుండ్రటి ముదురు గోధుమ రంగు మచ్చ ఉంటుంది. వెనుక రెక్కలు లేతటి,  పొగబట్టిన తెలుపు వంటి రంగులో ఉంటాయి.  వాటి అంచులు వెడల్పాటి  నల్లటి అంచులని కలిగి ఉంటాయి.

పురుగు నియంత్రణ – నివారణ  పద్దతులు

• రసాయన పద్దతులు

పిలకలు వచ్చిన తరువాత,  ౩వ రోజు, తిరిగి 18వ  రోజుల లోపు ఈ కింద తెలిపిన వాటిలో దేనినైనా ఒకదాన్ని చల్లాలి.

• హెక్టారుకు 25 కిలోల అర్బారిల్ 10 డి
• హెక్టారుకు 25 కిలోల మాలాథియాన్  డి
• హెక్టారుకు 25 కిలోల ఫోసాలోన్ 4 డి

• జీవపద్దతులు
  • దీపపు ఎరలు పెట్టడం
  • లింగాకర్షక బుట్టలు పెట్టడం (హెక్టారుకు 12)
  • 10 రోజుల నిడివితో, రెండు సార్లు ఎన్.పి.వి. ద్రావణం చల్లడం ( 1.5 X1012 POB  లెక్కన, 2.5. కిలోల ముడి చక్కెర,, 250 గ్రాముల పత్తి గింజల కషాయం కలిపి చల్లడం 

  	5.   బూడిద పురుగు Scientific Name  :  Myllocerus sps లక్షణాలు పిల్ల పురుగులు వేర్లను తింటూ బతుకుతాయి. పెద్దవిగా మారిన రెక్కల పురుగులు ఆకులని తింటాయి. దానివల్ల ఆకులు, వేర్లు పాడవుతాయి. మొక్కలో  పాడయ్యే భాగాలు ఆకులు, వేర్ల

  పురుగు జీవిత చక్రం
  గుడ్డు దశ :  
  గుడ్లు ౩ నుంచి 11 రోజులలో పొదగబడతాయి.  
  పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
  పిల్ల పురుగులు ౩ నుంచి 42 రోజుల పాటు బతుకుతాయి.  మట్టిలో బతుకుతూ,  మొక్క వేర్లని ఆదారం చేసుకుని బతుకుతాయి.
  కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
  కోశస్థ దశ 5 నుంచి 7 రోజుల పాటు ఉంటుంది. మట్టిలో బతుకుతుంది.
  రెక్కల పురుగు
  ఆకుల  అంచులను తింటూ బతుకుతుంది. అంచుల వెంబడి ‘U’ ఆకారంలో కొరికి తింటుంది.

  	పురుగును గుర్తించడం           గుడ్డు దశ : గుడ్లు  లేత పసుపు రంగులో ఉంటాయి. నెలలో మట్టి లోపల  ఉంటాయి. పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ : పిల్ల పురుగులు లావుగానూ, పసుపు రంగులోను ఉంటాయి. పొడవు 7 నుంచి 9 మిల్లి మీటర్ల వరకు ఉంటుంది.

  పురుగు నియంత్రణ – నివారణ  పద్దతులు

  • రసాయన పద్దతులు

  పురుగు సోకినప్పుడు, హెక్టారు పంటలో లీటర్ క్వినాల్ఫాస్ 25 ఇ.సి. లేదా కిలో కార్బారిల్   50 డబ్ల్యు పై చల్లాలి.

  • జీవ పద్దతులు

6.   ఆకు ముడత పురుగు Scientific Name  : Pyrilla perpusilla

మొక్క జొన్న, చిరు ధాన్యాలు, వరి, బార్లి,  ఓట్స్, జొన్న, సజ్జ, ఇతర గడ్డి జాతి పంటలను ఆశిస్తుంది.

లక్షణాలు
ఆకుల కింది భాగంలో ఉండి, వాటి రసాన్ని పీలుస్తాయి. దానితో ఆకులు పసుపు రంగులోకి మారి, ఎండిపోయినట్టు కనపడతాయి.  పురుగు తీవ్రత తక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఆకుల మీద పసుపు మచ్చలు కనపడతాయి. పురుగులు తియ్యటి తేనే లాంటి పదార్థాన్ని ఆకుల మీద  స్రవిస్తూ ఉంటాయి. దీనివల్ల ఆకుల మీద నల్లటి ఫంగస్ లాంటిది ఏర్పడుతుంది. ఈ ఫంగస్ తొ పాటు, ఆకులమీద పత్ర హరితం   లేకపోవడం వల్ల  కిరణ  జన్య సంయోగ క్రియ నిలిచిపోతుంది,. దానితో ఆకులు ఎండిపోతాయి.
మొక్కలో  పాడయ్యే భాగాలు
ఆకులు

పురుగు జీవిత చక్రం
గుడ్డు దశ :
వేడి పరిస్థితులని బట్టి గుడ్లు 6 నుంచి 15 రోజుల లోపుల పొదగబడతాయి.

పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
పిల్ల పురుగులు మొత్తం 5 రకాలుగా రూపాంతరం చెందుతుంది. ఈ క్రమంలో పూర్తి స్థాయిలో ఎదగడానికి 40 నుంచి 60 రోజులు పడుతుంది.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ:
ఈ దశ ఉండదు.
రెక్కల పురుగు
రెక్కల పురుగులు చాలా చురుకుగా కదలాడుతూ, ఒక పంట నుంచి ఇంకో పంట మీదకు పోతూ ఉంటాయి.  ఏడాది పొడవునా సంతానోత్పత్తి జరుపుతూ ఉంటాయి.

పురుగును గుర్తించడం
గుడ్డు దశ :
గుడ్లు లేత పసుపు రంగులో గుండ్రంగా ఉంటాయి.  ఆకుల కింది భాగంలో మధ్య ఈనెల దగ్గర కనపడతాయి. ఒక మిల్లి మీటర్  మేర పొడవు ఉంటాయి. ఒక్కో దగ్గర 20 గుడ్ల వరకు కనపడతాయి.
పిల్ల పురుగు (లార్వా) దశ :
పిల్ల పురుగులు తొలిదశలో ఆకుపచ్చగా ఉంటాయి. రానురాను లేత గోధుమ రంగుకి మారతాయి. రెక్కలుండవు.  శరీరామ్ చివరన రెండు పోగులవంటివి  ఉండి, మైనపు పదార్థం వంటి ఈకలతో కప్పబడి ఉంటాయి.
కోశాస్థ (ప్యుపా) దశ: